Ketiality

ხელოვნების ისტორია თარიღებისა და ეპოქების მშრალ ქრონიკას ბევრად აღემატება. იგი ადამიანის ცნობიერების, ჩვენი შინაგანი სამყაროსა და ვიზუალური ენის უწყვეტ, ცოცხალ მატიანეს წარმოადგენს. ამ ხანგრძლივ მოგზაურობაში ქალის ფიგურა ყოველთვის იმ იდუმალ, ამოუწურავ ობიექტად რჩებოდა, რომელიც ეპოქის სულიერ თუ ფილოსოფიურ ძიებებს ირეკლავდა. რენესანსმა ლეონარდო და ვინჩის „მონა ლიზას“ სახით ინდივიდუალური და ილუზორული სრულყოფილების აბსოლუტური მწვერვალი შექმნა. მოგვიანებით კი, მეოცე საუკუნის შუა ხანებში, ანრი მატისმა „ლურჯი შიშველი ნატურების“ (Blue Nudes) სერიით ხსენებული მყარი აკადემიური იდეალი ძირფესვიანად დაშალა. შემოქმედმა ქალური ესენცია დეტალებისგან სრულად დაცალა და იგი უნივერსალურ, მაღალი ვიბრაციის მქონე ენერგიამდე დაიყვანა. 

აღნიშნული ორი ეპოქალური ნამუშევრის ერთმანეთთან დაპირისპირება შემოქმედის მზერის ევოლუციას ნათლად გვიჩვენებს. ფიზიკური სამყაროს შესწავლიდან ხელოვანი წმინდა, არქეტიპული ფორმის შექმნამდე მივიდა.

რენესანსის ჰუმანისტური მსოფლმხედველობისთვის ადამიანი სამყაროს ცენტრს წარმოადგენდა. „მონა ლიზა“ სწორედ ამ მრწამსის კულმინაციას განასახიერებს. ნამუშევარი მხოლოდ ფლორენციელი ქალის პორტრეტს არ წარმოადგენს; იგი მაკროკოსმოსისა და მიკროკოსმოსის იდეალურ, თითქმის ალქიმიურ სინთეზს გვთავაზობს. ლეონარდომ, როგორც შემოქმედმა და მკვლევარმა, ტილოზე ანატომიის, ოპტიკისა და ბუნების კანონების ზედმიწევნითი ცოდნა გააერთიანა. სფუმატოს რევოლუციური ტექნიკით ავტორმა მკაცრი კონტურები გააქრო. ფერები და ხაზები ერთმანეთში იმდენად რბილად და შეუმჩნევლად გადადის, რომ მხატვარი ცოცხალი, მფეთქავი მატერიის უპრეცედენტო ილუზიას ქმნის.

ჯოკონდა დროსა და სივრცეში არსებულ ურთულეს ფსიქოლოგიურ კონსტრუქციას წარმოადგენს. მისი იდუმალი მზერა მაყურებელს ნებისმიერი რაკურსიდან თან სდევს და უხმო დიალოგში ითრევს. ფიგურა პასიურ ობიექტს არ განასახიერებს; იგი გვაკვირდება, გვაფასებს და საკუთარი იდუმალებით ჩვენს ინტელექტუალურ ჩართულობას მოითხოვს. მის უკან გადაშლილი პეიზაჟი ასევე უდიდეს მნიშვნელობას ატარებს. ველური კლდეები და წყლის ნაკადები დედამიწის სხეულს სისხლძარღვებივით კვეთს. ამ ხერხით ლეონარდო ქალის ფიზიკურ არსებობასა და დედამიწის შემოქმედებით ძალებს შორის არსებულ ორგანულ კავშირს უსვამს ხაზს. აღნიშნულ ტილოზე მშვენიერება დეტალების უსასრულო დაგროვებით, შუქჩრდილის ოსტატური თამაშითა და რეალობის მაქსიმალურად ზუსტი სიმულაციით მიიღწევა. ყოველივე ზემოთქმული მიწიერი, მატერიალური სამყაროს ნამდვილ ტრიუმფს წარმოადგენს.

საუკუნეების შემდეგ მოდერნიზმმა და კონკრეტულად ანრი მატისმა არსებული პარადიგმა სრულიად ამოატრიალა. ფოტოგრაფიის გაჩენამ და სამყაროს სირთულის ახლებურმა გააზრებამ ფერწერა რეალობის ზუსტი ასახვის ვალდებულებისგან გაათავისუფლა. მატისის სიცოცხლის ბოლო წლებში შექმნილი სერია მაყურებელს ურთულეს კითხვაზე მძლავრ პასუხს სთავაზობს. ავტორი გვაჩვენებს, თუ რა რჩება ზედმეტი დეტალების უარყოფის შემდეგ.

მატისი ილუზორულ სივრცეს, სფუმატოსა და ანატომიურ სიზუსტეს სრულად აქრობს. ხელოვანი ტილოზე სამგანზომილებიანი სხეულის სიმულაციის შექმნას არც კი ცდილობს. პირიქით, იგი ზედაპირის სიბრტყეს აღიარებს და მას აბსოლუტური თავისუფლებით ზეიმობს. გუაშით შეღებილი ქაღალდის ჭრის ტექნიკა (gouaches découpés) თავისი არსით უფრო სკულპტურულ, რიტუალურ აქტს უახლოვდება. მაკრატლით პირდაპირ ფერში შეჭრა ხაზისა და ფერის საუკუნოვანი კონფლიქტის დასრულებას ნიშნავს. მატისი ქაღალდში ფორმას მოქანდაკის მსგავსად კვეთს. მიღებული შედეგი აბსოლუტურად ბრტყელ, თუმცა გასაოცრად მონუმენტურ ფორმას იძენს.

„მონა ლიზას“ ძალა მის ფსიქოლოგიურ ინდივიდუალიზმში მდგომარეობს. მატისის ლურჯი ქალები კი პერსონალურ მახასიათებლებს განზრახ მოკლებულნი არიან. ნამუშევრებში სახის ნაკვთები გამქრალია, რადგან დეტალი არქეტიპული არსის დანახვას მხოლოდ ხელს შეუშლიდა. ფიგურები კონკრეტულ პიროვნებებს არ განასახიერებენ. ისინი უნივერსალურ, პირველყოფილ ენერგიას ატარებენ. კეფის უკან გადაჯვარედინებული მკლავები, ფეხების რთული გადახლართვა და ტორსის მრუდი ჩაკეტილ, დამოუკიდებელ ენერგეტიკულ ველს ქმნის. მაყურებელთან დიალოგში მყოფი ჯოკონდასგან განსხვავებით, მატისის ნატურები სრულიად ავტონომიურ ცხოვრებას ეწევიან. ისინი საკუთარ თავში ჩაღრმავებულ, დამოუკიდებელ მიკროსამყაროს აშენებენ და გარედან ვალიდაციას არ საჭიროებენ. აღნიშნული მდგომარეობა წმინდა, მედიტაციურ სიმშვიდეს გამოხატავს, რომელიც სიცოცხლეს თავადვე ასხივებს.

ფერითი კონტრასტი კიდევ უფრო მეტყველ ხასიათს ატარებს. ლეონარდოს მიწიერი ტონალობების საპირისპიროდ, მატისი მხოლოდ ერთ, მყარ და ინტენსიურ ულტრამარინისფერ ლურჯს იყენებს. ლურჯი სამოსის ან ცის აღმნიშვნელ ფერს აღარ წარმოადგენს. იგი მოცულობის, უსასრულობისა და სულიერი ვიბრაციის სიმბოლოდ გვევლინება. ნატურალისტური ხორცისფერი ტონების უარყოფით, მატისმა ფიგურები დროიდან ამოგლიჯა და მათ ტრანსცენდენტური ხასიათი მიანიჭა. სხეულის ფორმებს შორის არსებული თეთრი, ნეგატიური სივრცე სასიცოცხლო დატვირთვას ატარებს. ხსენებული სიცარიელე რიტმსა და მოძრაობას ზუსტად ისე ქმნის, როგორც მუსიკაში პაუზა მოქმედებს.

საბოლოოდ, „მონა ლიზასა“ და „ლურჯი შიშველი ნატურების“ შეპირისპირება ფიზიკურიდან მეტაფიზიკურისკენ მიმართული დიდი მოგზაურობაა. ლეონარდომ ქალი-კოსმოსი შექმნა, სადაც თითოეული უმცირესი დეტალი სიცოცხლის ილუზიის დაბადებას ემსახურება. მატისმა კი ხსენებული კოსმოსი გააშიშვლა, მას მიწიერი სიმძიმე ჩამოაცილა და მხოლოდ წმინდა, ენერგეტიკული კონსტრუქცია დაგვიტოვა. ორივე ხელოვანმა აბსოლუტს მიაღწია და ქალური მშვენიერების უკვდავი მანიფესტი შემოგვინახა. ერთმა შემოქმედმა მიზანს ყველაფრის თქმით მიაღწია, ხოლო მეორემ მთავარი, უხილავი ესენცია ყველაფერზე უარის თქმით დაგვანახა.