Ketiality

ნებისმიერი ადამიანი, ვინც ერთხელ მაინც ყოფილა პარიზში, ლუვრის მუზეუმში, ერთსა და იმავე აბსურდულ სცენას აწყდება. უზარმაზარ დარბაზში, სადაც კედლებზე რენესანსის ეპოქის გრანდიოზული, მასშტაბური ტილოები ჰკიდია, ათასობით ტურისტი ერთ კონკრეტულ წერტილთან არის მიჯაჭვული. ისინი ერთმანეთს უბიძგებენ, ტელეფონებს ჰაერში სწევენ და ცდილობენ, ტყვიაგაუმტარი შუშის მიღმა მოთავსებულ, საკმაოდ მცირე ზომის პორტრეტს ფოტო გადაუღონ. ნახატთან მიახლოება ფიზიკურად შეუძლებელია. დაცვის თანამშრომლები, ხის ბარიერები და მუდმივი ხმაური ქმნის განცდას, რომ თქვენ წინ არა ხელოვნების ნიმუში, არამედ პლანეტის ყველაზე დაცული რელიკვია დგას.

ჩვენ ღრმად ვართ დარწმუნებულნი, რომ ლეონარდო და ვინჩის ეს შედევრი თავისი არსებობის პირველივე დღიდან ასეთივე პოპულარობით სარგებლობდა. გვჯერა, რომ ჯოკონდას იდუმალმა ღიმილმა საუკუნეების განმავლობაში მოაჯადოვა კაცობრიობა. ისტორიული რეალობა კი ბევრად ირონიული და პროზაულია. ჩვენი დღევანდელი აღქმა, ის კულტი, რომელიც ამ პორტრეტის გარშემო არსებობს, მეოცე საუკუნის დასაწყისში მომხდარი ერთი კონკრეტული, სამოყვარულო კრიმინალური აქტისა და გაზეთების მიერ აგორებული მასობრივი ისტერიკის პირდაპირი შედეგია.

1911 წლამდე „მონა ლიზა“ ლუვრის კედელზე ჩამოკიდებული ერთ-ერთი რიგითი, თუმცა პატივსაცემი ნახატი გახლდათ. მას ძირითადად ხელოვნებათმცოდნეები და მხატვრები იცნობდნენ. მუზეუმის დამთვალიერებლები გაცილებით დიდ დროს ატარებდნენ ტიციანის, რაფაელის ან რუბენსის მონუმენტურ ტილოებთან. ლეონარდოს პორტრეტს არც ტყვიაგაუმტარი შუშა იცავდა, არც დაცვის კორდონი ჰყავდა და ხშირად, უზარმაზარ მუზეუმში მოსეირნე ადამიანები მას ყურადღებასაც კი არ აქცევდნენ. ყველაფერი ერთმა უჩვეულო ორშაბათმა დილამ შეცვალა.

ორშაბათის მარტივი გასეირნება

1911 წლის 21 აგვისტო. პარიზი ზაფხულის სიცხეშია გახვეული. ლუვრი ორშაბათობით დამთვალიერებლებისთვის იკეტებოდა, რათა დასუფთავების სამსახურსა და ხელოსნებს მუზეუმში შეუფერხებლად ემუშავათ. დერეფნებში მოძრაობდნენ თეთრ ხალათებში გამოწყობილი მუშები, რომლებიც იატაკს რეცხავდნენ, მინებს წმენდდნენ და ჩარჩოებს აკეთებდნენ.

ერთ-ერთი ასეთი მუშა იტალიელი ემიგრანტი, ვინჩენცო პერუჯა გახლდათ. ის მემინე იყო და ლუვრში სწორედ იმ პროექტზე მუშაობდა, რომელიც მნიშვნელოვანი ნახატებისთვის დამცავი შუშების ჩასმას გულისხმობდა. ვინჩენცომ მუზეუმის ლაბირინთები, დაცვის თანამშრომლების განრიგი და თითოეული კარის საკეტი ზეპირად იცოდა.

იმ დილით პერუჯა ჩვეულებრივად შევიდა შენობაში თავისი თეთრი სამუშაო ხალათით. ის გაემართა პირდაპირ Salon Carré-სკენ, სადაც რენესანსის ეპოქის იტალიელი ოსტატების ნამუშევრები ინახებოდა. დარბაზი ცარიელი დახვდა. მან მშვიდად, ყოველგვარი დაძაბულობის გარეშე, ჩამოხსნა კედლიდან „მონა ლიზა“, რომელიც იმ დროისთვის დაახლოებით 90 კილოგრამს იწონიდა თავისი მძიმე, ხის ჩარჩოთი და შუშით.

პერუჯა ნახატით ხელში მუზეუმის მიყრუებულ კიბეზე ჩავიდა. იქ მან ოსტატურად მოხსნა ტილოს მძიმე ჩარჩო, ხის დაფაზე დახატული პორტრეტი თავისი სამუშაო ხალათის ქვეშ დაიმალა და ლუვრის გვერდითა გასასვლელისკენ გაემართა. კარი დაკეტილი დახვდა. მან სახელურის მოხსნა სცადა, თუმცა უშედეგოდ. კრიმინალური გეგმა ჩავარდნის პირას იყო, სანამ ადგილზე მუზეუმის სანტექნიკოსი არ გამოჩნდა. პერუჯამ შეიცხადა, რომ კარი გაჭედილი იყო. კეთილმა სანტექნიკოსმა, რომელსაც ეჭვიც კი არ შეჰპარვია კოლეგის პატიოსნებაში, კარი თავისი გასაღებით გაუღო. ვინჩენცო პერუჯა, რომელსაც პალტოს ქვეშ ლეონარდო და ვინჩის ორიგინალი ედო, მზიან პარიზულ ქუჩაში გავიდა და ხალხმრავლობაში გაუჩინარდა.

28-საათიანი სიბრმავე და პანიკის დასაწყისი

ისტორიის ყველაზე კომიკური ნაწილი ის არის, რომ საუკუნის ძარცვა არავის შეუმჩნევია. მუზეუმის დაცვამ, ადმინისტრაციამ და თანამშრომლებმა ნახატის გაქრობა ფიზიკურად ვერ აღიქვეს. სამშაბათს დილით, როდესაც ლუვრი დამთვალიერებლებისთვის გაიღო, კედელზე უბრალოდ ოთხი ცარიელი რკინის კაუჭი იყო დარჩენილი.

იმ პერიოდში მუზეუმს ჰქონდა პრაქტიკა, რომლის მიხედვითაც ნახატებს ხშირად ხსნიდნენ კედლიდან ფოტოგრაფირებისთვის ან რესტავრაციისთვის. შესაბამისად, როდესაც დამთვალიერებლები ან მცველები ცარიელ ადგილს ხედავდნენ, ავტომატურად ასკვნიდნენ, რომ პორტრეტი ფოტოლაბორატორიაში იყო გადატანილი.

მხოლოდ ოთხშაბათს, ანუ ქურდობიდან 28 საათის შემდეგ, ერთ-ერთმა მხატვარმა, რომელსაც ჯოკონდას ასლის დახატვა სურდა, დაცვას სთხოვა გაერკვიათ, როდის დააბრუნებდნენ ნახატს. მცველი ფოტოლაბორატორიაში ჩავიდა. ფოტოგრაფებმა უპასუხეს, რომ მათთან არანაირი ნახატი არ მიუტანიათ. წამზომი ჩაირთო. გაცნობიერების მომენტი შოკისმომგვრელი აღმოჩნდა. ლუვრის დირექციამ განგაში გამოაცხადა. მუზეუმი სასწრაფოდ დაიკეტა და პოლიციამ შენობის სრული ჩხრეკა დაიწყო. კიბის უჯრედში ნაპოვნი ცარიელი ჩარჩო ადასტურებდა ყველაზე უარესს — ნახატი მოპარული იყო.

პოლიციური ქაოსი და პიკასოს ცრემლები

პარიზის პოლიცია ფეხზე დადგა, თუმცა გამოძიება თავიდანვე აბსურდული და ქაოსური მიმართულებით წავიდა. მათ არ ჰქონდათ არანაირი ხელჩასაჭიდი კვალი, გარდა შუშაზე დატოვებული ერთი თითის ანაბეჭდისა. პოლიციის დეტექტივები ეჭვობდნენ ყველას, დაწყებული მუზეუმის დირექტორით, დამთავრებული უცხოელი ჯაშუშებით.

გამოძიების სასოწარკვეთამ იქამდე მიაღწია, რომ მათ ეჭვმიტანილად საფრანგეთის ავანგარდული ხელოვნების ყველაზე ნათელი ვარსკვლავები — პაბლო პიკასო და პოეტი გიიომ აპოლინერი გამოაცხადეს.

ეს ეჭვი ჰაერიდან არ მოსულა. რამდენიმე წლით ადრე, აპოლინერის ერთ-ერთმა მეგობარმა და პირადმა მდივანმა, ონორე პიერემ, ლუვრიდან მცირე ზომის იბერიული ქანდაკებები მოიპარა და პიკასოს მიჰყიდა. პიკასომ იცოდა, რომ ნივთები მოპარული იყო, თუმცა ისინი საკუთარი კუბისტური ნახატების ინსპირაციისთვის სჭირდებოდა. როდესაც „მონა ლიზა“ გაქრა, ონორე პიერე მივიდა ერთ-ერთ გაზეთში და საჯაროდ განაცხადა, რომ ლუვრიდან ნივთების მოპარვა ბავშვური თამაში იყო და მაგალითად საკუთარი წარსული მოიყვანა.

პოლიციამ მაშინვე დააკავა აპოლინერი, რომელმაც პანიკაში მყოფმა პიკასოსკენ გაიშვირა თითი. ისტორიაში ერთ-ერთი ყველაზე სიურრეალისტური სასამართლო სხდომა გაიმართა. პაბლო პიკასო, რომელიც იმ დროისთვის უკვე აღიარებული გენიოსი იყო, მოსამართლის წინაშე იდგა და ამტკიცებდა, რომ აპოლინერს საერთოდ არ იცნობდა და პირველად ხედავდა. მოსამართლემ მალევე გააცნობიერა, რომ ეს ორი შეშინებული ხელოვანი, მიუხედავად წარსული ცოდვებისა, „მონა ლიზას“ გაუჩინარებასთან არანაირ კავშირში არ იყო. ისინი გაათავისუფლეს, გამოძიება კი კვლავ ჩიხში დაბრუნდა.

მედიის ისტერიკა და კერპის დაბადება

სანამ პოლიცია ბრმად დახეტიალობდა, პარიზის ბულვარულმა პრესამ ოქროს საბადო იპოვა. მეოცე საუკუნის დასაწყისი არის პერიოდი, როდესაც მასობრივი ბეჭდური მედია უდიდეს ძალაუფლებას იძენს. გაზეთებს, როგორიცაა „Le Petit Parisien“, მილიონობით ტირაჟი ჰქონდა.

ნახატის ქურდობა იდეალური სკანდალი გამოდგა. გაზეთებმა „მონა ლიზას“ სახე პირველ გვერდებზე უზარმაზარი ფორმატით დაბეჭდეს. ყოველდღიურად ქვეყნდებოდა შეთქმულების ახალი თეორიები. ზოგი წერდა, რომ ნახატი გერმანელმა ჯაშუშებმა მოიპარეს საფრანგეთის დასამცირებლად; ზოგი ამტკიცებდა, რომ ის ამერიკელი მილიონერის შეკვეთით გაიტაცეს; ზოგიც იუწყებოდა, რომ პორტრეტი უკვე განადგურებული იყო.

სწორედ ამ მედია-შტორმმა შეცვალა ყველაფერი. სახე, რომელსაც ლუვრში მანამდე ბევრი არაფრად აგდებდა, უცებ ყველგან გაჩნდა. ჯოკონდას იდუმალი ღიმილი გიყურებდათ შოკოლადის კოლოფებიდან, სიგარეტის კოლოფებიდან, საფოსტო ბარათებიდან და სარეკლამო პლაკატებიდან. ხალხმა დაიწყო პორტრეტის პერსონიფიცირება. ჟურნალისტები წერდნენ მასზე, როგორც მოტაცებულ, იდუმალ პრინცესაზე. შეიქმნა მითოლოგია, რომელიც თავად ლეონარდოს არასდროს ჩაუფიქრებია.

როდესაც ერთი კვირის შემდეგ ლუვრი ხელახლა გაიხსნა, მუზეუმს დამთვალიერებელთა უპრეცედენტო რაოდენობა მიაწყდა. მოხდა ფსიქოლოგიურად წარმოუდგენელი რამ: ათასობით ადამიანი რიგში იდგა არა ხელოვნების ნიმუშის, არამედ ცარიელი კედლის სანახავად. ხალხი მოდიოდა, რათა ენახათ ის ოთხი რკინის კაუჭი, რომელზეც ოდესღაც მსოფლიოს ყველაზე ძებნილი ობიექტი ეკიდა. დანაკლისმა შექმნა ღირებულება. ნივთი, რომლის ფიზიკური არსებობა მანამდე რუტინულად აღიქმებოდა, მისი არყოფნის გამო საკულტო ობიექტად იქცა. ფსიქოლოგები ამ ფენომენს ხშირად იხსენიებენ, როგორც ისტორიაში პირველ მასობრივ, ვირუსულ FOMO-ს (Fear Of Missing Out — მოვლენის მიღმა დარჩენის შიში).

პატრიოტიზმი პალტოს ქვეშ და დაბრუნება

ამ პერიოდში, სანამ მთელი მსოფლიო დეტექტიურ თამაშებში იყო ჩართული, მსოფლიოს ყველაზე ცნობილი ნახატი პარიზის ერთ-ერთ ღარიბულ, ერთოთახიან ბინაში, ვინჩენცო პერუჯას საწოლის ქვეშ, ხის ყუთში ინახებოდა. პერუჯა არ იყო გენიოსი კრიმინალი, მას არ ჰქონდა გაყიდვის წინასწარ შემუშავებული გეგმა. ის უბრალოდ ელოდა, სანამ ხმაური ჩაცხრებოდა.

მისი მოტივაცია, როგორც მოგვიანებით სასამართლოზე გაირკვა, პატრიოტული იყო. პერუჯას სჯეროდა, რომ „მონა ლიზა“ ნაპოლეონმა მოიპარა იტალიიდან და მისი ისტორიული მისია იყო იტალიური შედევრის სამშობლოში დაბრუნება. ირონია იმაში მდგომარეობდა, რომ ვინჩენცო ისტორიას ცუდად იცნობდა — ლეონარდო და ვინჩიმ თავად ჩამოიტანა ეს ნახატი საფრანგეთში და მოგვიანებით ის კანონიერად შეისყიდა საფრანგეთის მეფემ, ფრანსუა პირველმა. ნახატი საფრანგეთის კანონიერ საკუთრებას წარმოადგენდა.

ორწლიანი ლოდინის შემდეგ, 1913 წლის დეკემბერში, პერუჯამ გადაწყვიტა მოქმედებაზე გადასულიყო. მან ფლორენციაში, ცნობილ ანტიკვართან, ალფრედო ჯერისთან გაგზავნა წერილი და შეატყობინა, რომ ნახატი მასთან იყო. ჯერიმ უფიცის გალერეის დირექტორთან ერთად დანიშნა შეხვედრა პერუჯასთან ერთ-ერთ სასტუმროში. როდესაც ვინჩენცომ საწოლზე დადო ხის ყუთი, ამოიღო ძველი ტანსაცმელი და მის ქვეშ დამალული „მონა ლიზა“ გამოაჩინა, ხელოვნებათმცოდნეები ადგილზე გაშეშდნენ. მათ წინ მართლაც ორიგინალი იდო, თავისი დამახასიათებელი ბზარებითა და ბეჭდებით.

მათ დაარწმუნეს პერუჯა, რომ ნახატს მუზეუმში შეამოწმებდნენ და ფულს მოგვიანებით გადაუხდიდნენ. ნახატის წაღებიდან ზუსტად ერთ საათში ვინჩენცო პერუჯას სასტუმროს ნომერში პოლიცია შეიჭრა. ის დააკავეს.

იტალიურმა საზოგადოებამ პერუჯა ეროვნულ გმირად შერაცხა. სასამართლოზე მას ექცეოდნენ არა როგორც კრიმინალს, არამედ როგორც პატრიოტს, რომელმაც იტალიური ხელოვნება ფრანგებისგან დაიხსნა. მან მიიღო წარმოუდგენლად მსუბუქი სასჯელი — სულ რაღაც 7 თვე ციხეში, საიდანაც რამდენიმე თვეში გამოვიდა.

ტრიუმფალური დაბრუნება და ახალი რეალობა

სანამ პორტრეტი პარიზში დაბრუნდებოდა, მან ტრიუმფალური ტურნე მოაწყო იტალიაში. ხალხი ქუჩებში ტიროდა, როდესაც ნახატი გაჰქონდათ. როდესაც „მონა ლიზა“ საბოლოოდ ლუვრს დაუბრუნდა, ის იყო პლანეტის ყველაზე ცნობილი ვიზუალური ობიექტი.

გაზეთების მიერ შექმნილმა ისტერიკამ, ორწლიანმა გაუჩინარებამ და საოცარმა დაბრუნებამ ის ხელოვნების ისტორიიდან ამოგლიჯა და პოპ-კულტურის ეპიცენტრში ჩასვა. ხალხი მოდიოდა არა ნახატის ტექნიკის, სფუმატოსა თუ კომპოზიციის დასაფასებლად, არამედ ცნობადი სახის სანახავად. ისინი მოდიოდნენ იმ ობიექტის დასანახად, რომელზეც ყველა საუბრობდა.

ეს არის თანამედროვე მედიის ძალაუფლების ყველაზე ნათელი ისტორიული ილუსტრაცია. „მონა ლიზა“ ცხადყოფს, რომ ჩვენს საზოგადოებაში ღირებულებას ქმნის არა მხოლოდ თავად ობიექტის შინაგანი ხარისხი, არამედ ის ნარატივი, რომელსაც მის გარშემო ვაშენებთ. ვინჩენცო პერუჯას რომ იმ ორშაბათს დილით ტიციანის ან რაფაელის ნახატი ჩამოეხსნა და პალტოს ქვეშ დაემალა, დღეს, სავარაუდოდ, მსოფლიოს ყველაზე იდუმალი და განხილვადი შედევრი სრულიად სხვა პორტრეტი იქნებოდა.

ლუვრის უზარმაზარ დარბაზში მდგარი ტურისტები, რომლებიც უიმედოდ ცდილობენ ტყვიაგაუმტარი შუშის მიღმა მოთავსებულ პორტრეტთან მიახლოებას, სინამდვილეში ფოტოს უღებენ საუკუნის წინანდელი, აბსურდული და გენიალური კრიმინალური ისტორიის ყველაზე დიდ მარკეტინგულ ტრიუმფს.