Ketiality

წარმოიდგინეთ ეპოქა, როცა სარკე ჯერ კიდევ ბუნდოვან, დამახინჯებულ ანარეკლს გიბრუნებდათ. როცა ადამიანების უმეტესობა მთელი ცხოვრების განმავლობაში საკუთარ სახეს გარკვევით ვერ ხედავდა – მხოლოდ წყლის ზედაპირზე ან გაპრიალებულ ბრინჯაოზე, ღრუბლიან, ოქროსფერ ლაქად. ახლა კი წარმოიდგინეთ ადამიანი, რომელიც ამ პირობებში ფუნჯს იღებს და ამბობს: “მე საკუთარ თავს დავხატავ. და ეს გამოსახულება მე გადამარჩენს“.

დღეს, სელფის ეპოქაში, ეს ჟესტი სრულიად უწყინრად გვეჩვენება. თავის დროზე კი თითქმის ამპარტავნების ტოლფასი იყო – ხანდახან სახიფათოც. და კითხვა “ვინ იყო პირველი“ ბევრად ჩახლართული და საინტერესოა, ვიდრე ერთი სახელი და ერთი თარიღი.

ხელოვნებათმცოდნეს რომ ჰკითხოთ, სავარაუდოდ, 1433 წელს დახატულ პატარა ტილოს დაგისახელებთ. ეს ფლამანდიელი ოსტატის, იან ვან ეიკის ნამუშევარია, რომელსაც “კაცი წითელი თავსაბურავით“ ჰქვია. პატარა სურათია, ლონდონის ეროვნულ გალერეაში დაცული, მაგრამ იქ ჩამოკიდებულ შედევრებს შორისაც მაშინვე იპყრობს ყურადღებას.

ვან ეიკამდე ათას წელიწადზე მეტ ხანს ევროპულ ხელოვნებაში ცალკე მდგომი ავტოპორტრეტი პრაქტიკულად არ არსებობდა. ამიტომ ბევრი ისტორიკოსი სწორედ ამ ტილოს უწოდებს “პირველ ავტოპორტრეტს ათასი წლის განმავლობაში“.

მაგრამ აქ ერთი დეტალია, რომელიც მთელ ამბავს აცოცხლებს. ჩვეულებრივ, მხატვარს თვი “ბუნებრივად“ რომ დაეხატა, სამუშაო ხალათი ეცვა – ფუნჯით, საღებავებში ამოსვრილი. ვან ეიკმა კი ეს სხვაგვარად გააკეთა. ის თავს იმ ეპოქისთვის ძვირფას, ბრჭყვიალა სამოსში წარმოგვიდგენს, თავსაბურავის წითელი ნაკეცები დრამატულად ეშვება, სამოსი კი, დღეს უკვე გამუქებულ ფენებში ძლივს შესამჩნევი, ძვირადღირებული ბეწვითაა შემოსილი. ეს შემთხვევითი არ ყოფილა. ეს იყო განცხადება: “მე წარმატებული ვარ. მე მნიშვნელოვანი ვარ. დამიმახსოვრეთ“.

ტილოს ჩარჩოზე ვან ეიკმა კიდევ ერთი რამ დაწერა – თავისი პირადი დევიზი, „Als ich can“ („როგორც შემიძლია“), სიტყვების თამაში საკუთარ გვართან. ეს ერთდროულად თავმდაბლობაცაა და დაფარული სიამაყეც. თითქოს ხელს გვიწვდის საუკუნეების მიღმიდან და გვეუბნება: ვიცი, რას ვაკეთებ.

დღეს ძნელი წარმოსადგენია, მაგრამ შუა საუკუნეების ხელოვანი დიდწილად ხელოსანი იყო, არა ვარსკვლავი. მღებავს ან ქვისმთლელს უტოლდებოდა. ნახატებს ხშირად საერთოდ არ აწერდნენ სახელს – მნიშვნელობა წმინდანს, მეფეს, ბიბლიურ სცენას ჰქონდა და არა იმ ხელს, რომელმაც ეს შექმნა. ხელოვანის ამოცანა ის იყო, უხილავი დარჩენილიყო და ღვთის ან დამკვეთის დიდება გამოესახა.

ამ ფონზე საკუთარი სახის დახატვა და მისი ცალკე, დამოუკიდებელ ნაწარმოებად წარმოჩენა თითქმის აჯანყებას ჰგავდა. ეს ნიშნავდა თქმას: “მეც ვიმსახურებ დამახსოვრებას. ჩემი სახე, ჩემი პიროვნება ღირს ხატვად“. სწორედ ამიტომ არის ავტოპორტრეტის დაბადება მჭიდროდ დაკავშირებული რენესანსთან – იმ ეპოქასთან, როცა ადამიანი, ინდივიდი, კვლავ სამყაროს ცენტრში დადგა.

სარკის ფაქტორი, რომელზეც იშვიათად საუბრობენ

არსებობს კიდევ ერთი, ძალიან მიწიერი მიზეზი, თუ რატომ იფეთქა სწორედ მე-15 საუკუნეში ავტოპორტრეტების მოდამ. ეს მიზეზი ტექნოლოგიაა.

მანამდე სარკეები პატარა, ამოზნექილი და ბუნდოვანი იყო. ბრინჯაოს გაპრიალებული ფირფიტა ან პრიმიტიული მინა გამოსახულებას ამახინჯებდა. ვერ დაინახავდი კანის ფაქტურას, თვალის ბრწყინვას, ტუჩის ნაკეცს. და აი, სწორედ ამ პერიოდში, უპირველესად ვენეციაში, დაიწყეს უფრო ბრტყელი, სუფთა, ნათელი მინის სარკეების დამზადება.

წარმოიდგინეთ მხატვარი, რომელმაც მთელი ცხოვრება სხვისი სახეების ხატვას მიუძღვნა და უცებ პირველად გარკვევით დაინახა საკუთარი თავი. ყოველი ღინღლი, ყოველი ნაოჭი, თვალის ფერი. იმ დროისთვის ეს თითქმის ჯადოქრობა იყო. ასეთი ცდუნებისთვის როგორ უნდა გაეძლო ადამიანს, ვისაც ხატვა ისედაც უყვარდა? სარკემ ავტოპორტრეტი ტექნიკურად შესაძლებელი გახადა – შემდეგ კი გარდაუვალიც.

მაგრამ ვან ეიკამდე ნამდვილად არავინ იყო?

აი, აქ ამბავი კიდევ უფრო საინტერესო ხდება. იმის თქმა, რომ ავტოპორტრეტი 1433 წელს „გამოიგონეს“, ცოტა უსამართლოა უფრო ძველი ისტორიების მიმართ.

ჯერ კიდევ ჩვ. წ. 77 წელს რომაელი მწერალი პლინიუს უფროსი თავის „ბუნების ისტორიაში“ ერთ საოცარ ფიგურას ახსენებს – ბერძენ მხატვარ ქალს, სახელად იაია კიზიკელს, რომელიც დაახლოებით ჩვ. წ.-მდე 100 წელს ცხოვრობდა. კიზიკოსი, სხვათა შორის, დღევანდელი თურქეთის ჩრდილო-დასავლეთში, მარმარილოს ზღვის სანაპიროზე მდებარეობდა – არც ისე შორს ჩვენი რეგიონისგან.

პლინიუსი წერს, რომ იაიამ საკუთარი პორტრეტი სარკის დახმარებით დახატა. თუ ეს სიმართლეა, სწორედ ის არის დასავლურ ლიტერატურაში სარკით შესრულებული ავტოპორტრეტის ყველაზე ადრეული ხსენება – ვან ეიკზე თხუთმეტ საუკუნეზე მეტით ადრე. მისი ხსენება სხვა მიზეზითაც ღირს: პლინიუსი აღნიშნავს, რომ იაია განსაცვიფრებლად სწრაფად ხატავდა და რომ მისი ნამუშევრები უფრო ძვირად იყიდებოდა, ვიდრე ცნობილი მამაკაცი კოლეგების, დიონისესა და სოპოლისის ტილოები. 2000 წელზე მეტი ხნის წინანდელი, უცნაურად თანამედროვე ამბავია.

პრობლემა ისაა, რომ იაიას არც ერთი ნამუშევარი არ შემორჩა. მისი ავტოპორტრეტი მხოლოდ სიტყვებში, პლინიუსის აღწერაში არსებობს. ამიტომ ისტორიკოსები ვან ეიკს ანიჭებენ უპირატესობას – მისი ტილო ხელით შესახებია, კედელზე ჩამოკიდებული. მაგრამ სამართლიანობა მოითხოვს ითქვას, რომ იდეა – ადამიანმა სარკეში ჩაიხედოს და საკუთარი თავი აღბეჭდოს – ქალს ეკუთვნის, რომლის სახელიც კინაღამ სამუდამოდ დაიკარგა.

უბრალოდ, თუ „ავტოპორტრეტში“ ვიგულისხმებთ ნებისმიერ ჟესტს, რომლითაც ადამიანი ამბობს „მე აქ ვიყავი, ეს მე ვარ“, მაშინ ისტორია ბევრად შორს, ათიათასობით წლის სიღრმეში წაგვიყვანს.

ესპანეთში, კანტაბრიის მღვიმეებში, აღმოაჩინეს კედლები, დაფარული ადამიანის ხელების ანაბეჭდებით. ხელოვანი ხელისგულს კედელზე ადებდა და ირგვლივ საღებავს ასხურებდა ისე, რომ ქვაზე ხელის ნეგატიური, თეთრი მოხაზულობა რჩებოდა. ზუსტად ისე, როგორც ბავშვები ხატავენ დღეს ხელის კონტურს ფურცელზე. ეს ანაბეჭდები 40 000 წელზე მეტისაა.

ეს ჯერ „სახის პორტრეტი“ არ არის. მაგრამ ეს ალბათ ყველაზე ადრეული, ყველაზე ადამიანური ჟესტია მთელ ხელოვნებაში – მცდელობა, სამყაროს შენი კვალი დაუტოვო, შენი არსებობა დაამტკიცო. თითქოს, ვინმე ღრმა წარსულიდან გვეუბნება: „მე ვიყავი. ნამდვილად ვიყავი“. და ამ თვალსაზრისით, ავტოპორტრეტი ალბათ ისეთივე ძველია, როგორც თავად კაცობრიობა.

შემდეგ რაც მოხდა: სახეებმა ალაპარაკება დაიწყეს

ვან ეიკის შემდეგ კარი გაიღო. და პირველი, ვინც ავტოპორტრეტი მთელ პროექტად, ერთგვარ სიცოცხლის მანძილზე გაწერილ პროექტად აქცია, გერმანელი ალბრეხტ დიურერი იყო. მისი ყველაზე ადრეული ავტოპორტრეტი 1484 წლისაა – ვერცხლის ფანქრით შესრულებული ნახატი, სადაც ის ცამეტი წლისაა. ბავშვმა კუთხეში მიაწერა: „ეს ჩემი თავი დავხატე სარკიდან, 1484 წელს, როცა ჯერ კიდევ ბავშვი ვიყავი“. ამ პატარა წარწერაში უკვე იგრძნობა ის, რაც შემდეგ ავტოპორტრეტის მთელ ძალას შეადგენს – თვითდაკვირვება, საკუთარი თავის საინტერესო საგნად აღქმა.

დიურერი ისე შორს წავიდა, რომ 1500 წელს საკუთარი თავი პრაქტიკულად ქრისტეს პოზაში, პირდაპირ, ფრონტალურად, ოქროსფერ ხვეულებში დახატა – რაც იმ დროისთვის თითქმის მკრეხელობა იყო. თითქოს ამბობდა, რომ ხელოვანის შემოქმედებითი ძალა ღვთაებრივს ეხმიანება.

მერე მოვიდა ქალი, რომელმაც კიდევ ერთი ბარიერი მოხსნა – ფლამანდიელი კატარინა ვან ჰემესენი. 1548 წელს მან ავტოპორტრეტი დახატა, სადაც პირველად ღიად, დაუფარავად ჩანს მხატვარი მუშაობის დროს, მოლბერტთან, ფუნჯით ხელში. ვან ეიკი და მისი მემკვიდრეები ხომ ცდილობდნენ, დაემალათ, რომ ხელოსნები იყვნენ – ხატვის ხელს გამოსახულებიდან გარეთ ტოვებდნენ ან პოზას უცვლიდნენ. ვან ჰემესენმა კი პირდაპირ თქვა: „დიახ, მე მხატვარი ვარ, აი, ვმუშაობ“.

და ბოლოს, ავტოპორტრეტის ისტორიის უდიდესი გმირი – რემბრანდტი, რომელმაც მთელი სიცოცხლის განმავლობაში ასამდე ავტოპორტრეტი დახატა. ახალგაზრდა, თავდაჯერებული სახიდან დაწყებული, მოხუცის დაღლილი, გულახდილი, ოდნავ სევდიანი გამომეტყველებით დამთავრებული. თანმიმდევრობით რომ დაათვალიეროთ, თითქოს ერთი ადამიანის მთელ სიცოცხლეს უყურებთ – დროის დინებას სახეზე. ეს უკვე აღარ არის უბრალო „მე მნიშვნელოვანი ვარ“. ეს რაღაც უფრო ღრმაა: „აი, რას ვხედავ, როცა საკუთარ თავს ვუყურებ“.

იაია ბრინჯაოს სარკეში იხედება. ვან ეიკი წითელ თავსაბურავს იხურავს, რომ დაიმახსოვრონ. დიურერი ცამეტი წლისა ვერცხლის ფანქარს იღებს. და დღეს მილიარდობით ადამიანი ტელეფონს იღებს, სახეს კადრში აქცევს და ღილაკს აჭერს.

ტექნოლოგია შეიცვალა – ბრინჯაო, მინა, ტილო, ფოტოფირი, ციფრული სენსორი. მაგრამ იმპულსი ზუსტად იგივე დარჩა. სურვილი, დაიჭირო საკუთარი გამოსახულება. თქვა: „მე აქ ვარ, სწორედ ახლა, ასე გამოვიყურები“. დაუტოვო კვალი დროს, რომელიც ყველაფერ დანარჩენს წალეკავს.